Yapay zekâ teknolojileri otomotiv sektöründe devrim yaratırken, hukuk hâlâ direksiyonun kimde olduğunu tartışıyor. Otonom araçların trafikte aktif olarak yer almaya başladığı günümüzde, bir kaza anında sorumluluğun kimde olacağı sorusu henüz net bir cevaba kavuşmuş değil. Türkiye’de tam otonom sürüşe ilişkin yönetmelikler yürürlüğe girse de, konuyu özel olarak düzenleyen bir kanun henüz bulunmuyor. Bu durum, özellikle sigorta sektörü, üreticiler ve araç sahipleri açısından büyük bir belirsizlik meydana getiriyor.

MEVZUAT KAZALARDA YETERSİZ

Hukukçular, mevcut mevzuatın yazılım ve algoritmaların yol açtığı kazalarda yetersiz kaldığını, bu nedenle kusursuz sorumluluk ve tehlike sorumluluğu kavramlarının ön plana çıkması gerektiğini vurguluyor. Avukat Merve Erden ve GİAT Genel Başkanı Mustafa Kazım Alpay, otonom araçlarla ilgili yaptıkları değerlendirmelerinde, “mevcut sistemin insan sürücüye göre kurgulandığını, ancak yeni dönemde sorumluluğun üretici, yazılımcı ve hatta altyapı sağlayıcılara kadar genişleyebileceğini” belirtiyor.

Kanun kusur tespiti için yetersiz

“Öncelikle açıklamamızın başında net şekilde söyleyelim; otonom araçlarla ilgili Türkiye’de uygulanan henüz özel bir kanun yok” diyen Avukat Merve Erden, “Mevzuatımızda otonom araçla ilgili tek tanım 14/5/2020 tarihli ve 31127 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Motorlu Araçlar ve Römorkları ile Bunlar İçin Tasarlanan Aksam, Sistem ve Ayrı Teknik Ünitelerin Genel Güvenliği ve Korunmasız Karayolu Kullanıcılarının ve Yolcuların Korunması ile İlgili Tip Onayı Yönetmeliği md. 3/t bendinde yer almaktadır. Ancak tarihi itibariyle yönetmelikte ifade edilen tanım, günümüzdeki otonom araçlar ve nesnelerin birbiriyle haberleşmesi tabirlerini karşılamamaktadır. Karayolları Trafik Kanunu’nun ve Borçlar Kanunu’nun ilgili maddeleri de zarar halinde kusur tespiti için yetersiz kalmaktadır” ifadesini kullandı.

Kanun taslağı üzerinde çalışılıyor

Avukat Erden, “Türkiye’de 2024 yılında Tam Otonom Araçların Otonom Sürüş Sistemine İlişkin Motorlu Araçların Tip Onayı Hakkında Yönetmelik yürürlüğe girmiş durumda; ancak özel olarak bir “kanun tasarısı” yani meclise sunulmuş ve yasalaşma sürecinde olan bir düzenleme metni kamuoyuna açık ve erişilebilir şekilde bulunmamaktadır. Ancak haricen edindiğimiz bilgilere göre Eylül ayı itibariyle bir kanun taslağı üzerinde çalışılmaktadır.  Taslak’a göre amaç, otonom ve tam otonom araçları tanımlamak, kullanıma ilişkin esasları belirlemek ve trafiği ilgilendiren tüm konularda mevcut mevzuata ek önlemler getirmektir. Ayrıca, Taslak ile, Türk Ceza Kanunu ve Karayolları Trafik Kanunu’nda da değişiklikler yapılması öngörülmektedir. Fakat henüz meclise sunulmamış bir tasarı üzerinde konuşmak pek sağlıklı olmayacaktır” diye konuştu.

Otonom araçlar hukuki alanda tartışma konusu

Dolayısıyla genel olarak olarak yapılması gereken değişikliklerden bahsedeceğini belirten Erden, “Otonom araçlar, yapay zekâ ve sensör teknolojilerinin birleşimiyle insan müdahalesine gerek kalmadan hareket edebilen sistemlerdir. Bu özellikleriyle ulaşımda büyük bir devrim yaratırken, hukuki alanda da yeni tartışmalar doğurmaktadır. Özellikle bir kaza durumunda sorumluluğun kimde olacağı konusu belirsizliğini korumaktadır. Türk Borçlar Kanunu’nun kusur sorumluluğu esasına dayalı mevcut yapısı, yazılım veya sistem hatasından kaynaklanan zararlarda yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle otonom araçlar, klasik sürücü-işleten sorumluluğu dışında, kusursuz ve tehlike sorumluluğu ilkeleri çerçevesinde değerlendirilmelidir” açıklamasını yaptı.

Hukuk teknolojinin hızına yetişecek şekilde yapılanmalı

Erden şunları söyledi: “Bu araçların tamamen yapay zekâ kontrolünde çalıştığı durumlarda, meydana gelen zararın teknik bir arızadan mı yoksa algoritmik bir tercihten mi kaynaklandığını ayırt etmek zordur. Yapay zekâ bazen insan hayatını korumak amacıyla daha az zararlı seçeneği tercih edebilir; bu durumda bir “bozukluk” değil, etik bir programlama kararı söz konusudur. Bu nedenle hukuk sistemi, teknolojinin bu özerk yapısına uygun biçimde güncellenmeli; üretici, yazılımcı ve işletenlerin sorumluluğu açık şekilde tanımlanmalıdır. Türk hukukunda yapılacak düzenlemelerle ürün sorumluluğu genişletilmeli, tehlike sorumluluğu ilkesi otonom sistemlere uyarlanmalı ve hukuk, teknolojinin hızına yetişecek biçimde yeniden yapılandırılmalıdır. Bu süreçte benzer düzenlemelerin yapıldığı hukuk sistemleri de fayda sağlayacaktır.”

Sigorta eksperi artık fren izine bakmayacak

Bugün otonom araçların karıştığı kazalarda kimin sorumlu tutulacağı konusunda net bir hukuki çerçeve bulunmadığını söyleyen Girişimci İş İnsanları ve Profesyonel Yöneticiler Topluluğu (GİAT) Genel Başkanı ve Kamu Politikası Uzmanı Mustafa Kazım Alpay, “Bir yazılım hatası nedeniyle meydana gelen kazada sürücüyü suçlamak mümkün değildir. Bu durumda sorumluluk, büyük oranda aracı tasarlayan, üreten veya yazılımı geliştiren taraflarda yoğunlaşacaktır. Dolayısıyla üreticiler, sadece güvenlik testleriyle değil, etik ve hukuki sorumluluk bilinciyle de hareket etmek zorundadır” dedi.

Mevcut sigorta anlayışı değişecek

Bu belirsizliklerin sadece bireyleri değil, sigorta sistemlerini de etkilediğini belirten Alpay, “Gelecekte sigorta şirketleri, klasik sürücü hatalarına göre değil, sistemsel arızalar veya yazılım hatalarına göre poliçe hazırlamak zorunda kalacak. Bu durum, mevcut sigorta anlayışının da değişmesine neden olacak. Yani bir kaza olduğunda sigorta eksperi artık fren izine değil, yazılımın olay anındaki işlem kayıtlarına bakacak. Bu da tamamen yeni bir hukuk ve sigorta ekosisteminin oluşması anlamına geliyor” değerlendirmesinde bulundu.

Haber: Fırat İpek / milat

Geçtiğimiz günlerde şehir içinde, hız sınırının düşük olduğu bir caddede, yaya geçidinden temkinli bir şekilde karşıdan karşıya geçen bir anne ve küçük kızına, yolu tam yarılamışken hızla gelen bir araç çarptı. Oradaki bir işyerinin kameralarına yansıyan görüntüde trafik canavarı sürücü o kadar hızlı geliyor ki, küçük kız çarpma sonucunda 66 metre uzağa fırladı. Araç ise ancak 64 metre sonra durabildi. Hem de yaya geçidinden 14 metre geride ‘yaya geçidi uyarı levhasının’ olmasına rağmen bu üzücü hadisenin yaşanması, vatandaşları isyan ettirdi: “Özelikle yaya geçidinde vatandaşlara çarpıp ölüme neden olan sürücülerin çok ağır cezalar almalı.”

‘TRAFİK CEZALARI GİBİ HAPİS CEZASI DA ARTIRILMALI’

İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya’nın başlattığı yoğun radar uygulamalarının tartışıldığı günlerde, meydana gelen bu üzücü hadise, aslında yaptırımların ne kadar yerinde olduğunu gösterdi. Vatandaşlar, caydırıcı olsun diye radar uygulamalarının sıklaştırılıp, trafik cezalarının artırıldığı gibi, kurallara uymayarak, yaya geçidinden geçen yayaların ölümüne sebep olan sürücülerin de ağır hapis cezalarına çarptırılmasının caydırıcı olacağı görüşünde. Her ne kadar meselenin insani boyutu olduğu gibi, hukuki boyutu da var. Bu konuyu hukuki olarak Avukat Merve Erden değerlendirdi.

YAYA GEÇİDİNDE SÜRÜCÜLERİN VE YAYALARIN SORUMLULUKLARI

Avukat Merve Erden, trafik kazalarında sürücü kusurunun hukuki sonuçlarını şöyle değerlendirdi:

Bilindiği üzere 2918 Sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun 74’üncü maddesinde: “Görevli bir kişi veya ışıklı trafik işaretleri bulunmayan, ancak başka bir trafik işareti ile belirlenmiş yaya veya okul geçitlerine yaklaşırken bütün sürücüler araçlarını yavaşlatmak ve bu geçitlerden geçen veya geçmek üzere bulunan kişilere ve öğrencilere ilk geçiş hakkını vermek zorundadırlar” hükmü bulunmaktadır.

Sürücünün, trafik kurallarına uymayarak yaya geçidinden geçmeye çalışan yayaya çarpması halinde aracın sürücüsünün asli kusurlu olduğu kabul edilmekte ve sürücü TCK’nun 89/1 maddesi uyarınca, taksirle yaralama suçu işlendiğinde, fail üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılmaktadır. Ayrıca, eğer sürücünün fiili bilinçli taksirle yaralama suçu olarak değerlendirilmeye tabi tutulacak olur ise, TCK’nın 89. maddesi uyarınca belirlenen ceza, üçte bir ile yarısı oranında arttırılabilir.

9 YIL HAPİS CEZASI ALABİLİR

Yaya geçidinde yayaya çarpmak sonucunda yayanın hayatını kaybetmesi durumunda, failin karşılaşacağı yaptırımlar daha da ağırlaşır. TCK’nın 85. maddesi uyarınca, basit taksirle ölüme sebep olma suçunun cezası iki yıldan altı yıla kadar hapis cezasıdır. Eğer bu eylem bilinçli taksirle gerçekleşmişse, failin alacağı ceza üçte birden yarısına kadar arttırılabilir. Bu nedenle, yayaya çarparak yayanın bilinçli taksirle ölümüne sebep olan sürücü, 9 yıl hapis cezası ile karşı karşıya kalabilir.

OLASI KAST VE DOĞRUDAN KAST

Bilinçsiz taksir, öngörülebilir sonucun fail tarafından öngörülmemesi iken; bilinçli taksir sonucun fail tarafından öngörülmüş olmasına rağmen istenmemiş olmasıdır. Kanaatimizce trafik kurallarının açık ihlali sonucunda gerçekleşen, kırmızı ışıkta geçme ya da yaya geçidinde yayaya yol vermeme gibi, trafik kazalarındaki yaralanmalarda fiil bilinçli taksir olarak değerlendirilmelidir. Ancak burada failin fiili kasten gerçekleştirdiğini iddia edebilmek için ayrıca delillere ihtiyaç duyulmalıdır. Zira hukukumuzda kasta dayalı kusur sorumluluğu da olası kast ve doğrudan kast olarak iki şekilde değerlendirilmektedir. Doğrudan kast; failin bilerek ve isteyerek suçun kanuni tanımındaki fiilin işlenmesidir. Yani kasten yaralama ya da öldürme eylemini sonucu hedefleyerek yapmasıdır. Olası kast ise suçun kanuni tanımındaki fiilin gerçekleşebileceğinin mümkün veya muhtemel bir şekilde “öngörülmesine” rağmen, sonucun meydana gelmesinin göze alınması, adeta “olursa olsun” biçimindeki bir düşünceyle fiilin işlenmesidir.

FAİLİN KUSURUNU BELİRLEYEN DURUMLAR

Trafik kazalarında yayanın sürücünün kusuru sebebiyle ölmesi halinde bile maalesef filin kasten işlendiğini söylemek, aksine bir delil ya da husumet yoksa, mümkün değildir. Ancak uygulamada fiilin işleniş biçimi, birden fazla kural ihlali gibi durumlarda Yargıtay olası kast olarak değerlendirmeler de yapmıştır. Gerçekten, bilinçli taksirin varlığının tespitinde olayın gerçekleşme şekline ilişkin her ayrıntı, yol güzergâhının yapısı, niteliği, mağdurların bulunduğu konumun özellikleri potansiyel olarak etkili olabilir. Örneğin yolun “yana düz çizgi ile bölünmüş cadde” niteliğinde olması, mağdurların “okul önünde bulunan otobüs durağında bekleyen” kişiler olması dahi failin kusurunun belirlenmesinde göz önünde bulundurulabilir.

FRANK FORMÜLÜ UYGULANMALI

Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 01.12.2020 tarihli ve E. 2018/386, K. 2020/495 sayılı kararında da vurguladığı üzere,

“… kanun koyucu da madde metninde yer vermediği ‘kabullenme’ ölçüsünü aynı maddenin gerekçesinde; ‘olası kast halinde suçun kanuni tanımında yer alan unsurlardan birinin somut olayda gerçekleşeceği öngörülmesine rağmen, kişi fiili işlemektedir, diğer bir deyişle, fail unsurların meydana gelmesini kabullenmektedir’ şeklinde açıklamak suretiyle, olası kastı bilinçli taksirden ayıracak kıstası ortaya koymuştur. Olası kasıtla bilinçli taksiri ayırt etme konusunda doktrinde ‘Her ikisi arasındaki ayırımı belirlemek bakımından Frank formülü uygulanmalıdır. Buna göre eğer ‘öyle veya böyle fail her halde hareketi gerçekleştirirdi’ diyebiliyorsak olası kast; ‘neticenin gerçekleşeceğini bilseydi hareketi gerçekleştirmeyecekti’ diyebiliyorsak bilinçli taksirden söz edilir… Her ikisi arasında bir ayrım yapılabilmesi için her somut olay bakımından failin ayrıca neticeyi göze almış, kabullenmiş sayılıp sayılamayacağı yönünde bir değerlendirme yapılması zorunlu görünmektedir’ şeklinde görüşler mevcuttur.”

Özetle, sürücünün alkolsüz ve ehliyetsiz olması, olay sonrası olay yerini terk ederek mağduru ölüme terk etmesi, şehir içinde drift atılması gibi durumlarda yaya geçidinden geçen yayaya çarpılması hallerinde olası kasttan bahsedilebilecektir.

YAYA HER ZAMAN HAKLI MI?

Önemle belirtmek gerekir ki “yayanın her zaman haklı olması” gibi bir durum da söz konusu değildir. Yayaların geçiş üstünlüğü, yayalara sonsuz bir hak tanımamakta, onlara ancak belirli şartlar dahilinde ilk geçiş hakkı vermektedir. Yasa maddesinde de yer aldığı üzere yayalar, görevli bir kişi veya ışıklı trafik işareti bulunmayan ancak trafik işareti veya levhalarıyla belirlenmiş kavşak giriş çıkışları ile yaya ve okul geçitlerinde ilk geçiş hakkına sahiptir. Buradan görevli bir kişi veya trafik lambası bulunan yerlerde ilk geçiş hakkının yayalara ait olmadığı açıkça anlaşılmaktadır. Görevli bir polis memuru ya da trafik lambası bulunan yerlerde yayalar da sürücüler gibi trafik kurallarına uyarak karşıdan karşıya geçmek zorundadır. Aksi halde gerçekleşen kazalarda yayalar da %100 kusurlu olarak tespit edilebilmekte ve hukuki ve cezai sorumlulukla karşılaşabilmektedirler.

Kaza sonrasında da kusura bakılmaksızın sürücülerin yayalara karşı sorumlulukları vardır. Yayaya çarpan kişi, olay yerinden ayrılmadan önce, yaralanan kişiye ilk yardım yapmalı veya yapılmasını sağlamalıdır. Yine kaza yerine sağlık ekipleri ve polis çağrılmalı, gerekli raporlar tutulmalıdır. Kazanın nasıl gerçekleştiğine dair bilgiler açık ve net bir şekilde yetkililere aktarılmalıdır.

Emniyet Genel Müdürlüğü Trafik Başkanlığı istatistiklerine göre Türkiye’de geçtiğimiz yıl 1 milyon 232 bin 957 trafik kazası gerçekleşti. Bu yılın verilerine göre de Ocak-Ağustos döneminde 411 bin 675 trafik kazası meydana geldi. Her durumdan vazife çıkarıp, vatandaşları dolandırmaya çalışan sahtekârlar, trafik kazası yapanları da boş geçmedi. Sakın ‘beni dolandıramazlar’ demeyin. Kaza yaptıktan hemen sonra arayan dolandırıcılar, hali hazırda var olan “Değer Kaybı Tazminatı” hakkında dem vurup, her şeyleri yasalmış gibi hareket ediyor.

‘OTO EKSPERTİZ’ FİRMASI OLDUĞUNU İDDİA ETTİ

Bu konuda mağdur olmaktan son anda kurtulan bir kazazede vatandaş başından geçenleri şöyle anlattı: “Maddi hasarlı bir trafik kazasına karıştım. Sigorta şirketimi arayıp bilgilendirdikten sonra, trafik kazası tespit tutanağını doldurdum. Akabinde ‘Oto Ekspertiz’ firmasından aradığını iddia eden bir kadın; ‘yaptığınız trafik kazasından dolayı oluşan hasarınız için değer kaybı tazminatı açalım. Size şu kadar para ödeyecekler. Dosya takibi için notere gidin ve noterin mail adresini öğrenin. Oraya göndereceğimiz vekaletnameyi imzalamanız yeterli’ dedi.”

VEKALETNAMEYİ OKUMAK İSTEYİNCE AZARLADI

Durumdan şüphelenip, sözde ‘değer kaybı tazminatı’ açacağını iddia eden kadını arayıp noterden önce vekaletnameyi okumak istediğini söyleyen kazazede, “Üstüne bir de kadından azar işittim” beyanında bulundu. Vatandaşların ‘araç alım satım’ dahil genel vekaletname verdiği bu dolandırıcılar, yasaları kullanıp, yasal olmayan bir yolla birçok kişiyi mağdur etti. Hasar danışmanlığı adı altında yapılan dolandırıcılığın detaylarını ve böyle bir durumla karşı karşıya kaldığınızda ‘Ne yapmalıyım?’ sorusunun cevabını Avukat Merve Erden anlattı.

BUNLAR HUKUKLA ALAKASI OLMAYAN KİŞİLERDİR

Avukat Erden, “Kendilerini Hasar Danışmanlık ya da Sigorta Şirketi olarak tanıtan bu yapılar, genellikle yaralamalı ya da maddi hasarlı trafik kazaları sonrasında talep edilebilecek tazminattan pay almayı hedefleyen, avukat gibi hareket eden ama hukukla herhangi bir bağı olmayan kişilerden oluşmaktadır. Net şekilde söylemek gerekir ki bu şirketler asla yasal değildir. Avukatlık Kanunu’nun 35. maddesi açıktır;   “…Gerçek ve tüzel kişilere ait işleri dava etmek ve savunmak, adli işlemleri takip etmek yalnız baroda yazılı avukatlara aittir” dedi.

2020’DE KANUNLA YETKİLERİ ELİNDEN ALINDI

“Bu şirketler 28 Temmuz 2020 tarihine kadar vatandaştan “şirket” vasfı ile vekalet alabilmekteydi” diyen Erden, “Ancak 28 Temmuz 2020’de çıkan kanun ile Hasar Danışmanlık Şirketlerinin vekalet alarak işlem yapma ve temlik alma yetkisi elinden alınmıştır. ‘Yargı Reformu Strateji Belgesi’ kapsamında tazminat talep edebilecek tarafların avukat aracılığı ile yapılması kararlaştırılmıştır. Hasar Danışma Firmaları yasal olmayıp alanında uzman gerçek bir avukat ile çalışılmalıdır” ifadesini kullandı.

İLETİŞİM BİLGİLERİNİ SATIN ALIYORLAR

Erden şunları söyledi: “Kazazedelerin iletişim bilgileri yaralamalı kazalarda genellikle tedavi olunan hastanelerin çalışanları, kaza tespit tutanağını düzenleyen emniyet çalışanları ya da oto tamirhaneleri tarafından belirli bir komisyon karşılığında hasar danışmanlık şirketlerine satılmaktadır. İletişim bilgilerini ele geçiren bu yasa dışı firmalar hukuka aykırı bir şekilde açıkça KVKK kurallarını ihlal ederek, kazazedeleri arayıp, geçirdikleri kaza ile ilgili tazminat kazandıklarını söyleyerek vatandaşları notere yönlendirmektedirler.”

İKİ YILDAN DÖRT YILA KADAR HAPİS CEZASI

Böyle bir dolandırıcılıkla karşı karşıya kalırsanız, suç duyurusunda bulunabileceğinizi belirten Erden, “Zira kişisel verileri bir başkasına veren, yayan veya ele geçiren kişi, iki yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Kişisel Verileri Koruma Kurulu’na da şikâyette bulunabilirsiniz. Noterden azilname göndererek aranızdaki vekalet ilişkisini sonlandırabilirsiniz. Ayrıca vekaletnamedeki avukat ismi yanıltmasın, bu tarz firmaların isimleriyle vekaletname almaları yasaklandığından bir avukat üzerinden vekaletname almak zorunda” açıklamasını yaptı.

YAPMANIZ GEREKEN İKİ YOL VAR

Hasar tespit tazminatı adı altında yapılan dolandırıcılığa karşı vatandaşları uyaran Kollektif Sigorta Genel Müdürü Semih İsiyel ise, “Birincisi kaza yaptığınızda, suçlu olan kişi karşı tarafsa kendi aracınızın değer kaybı için, trafik sigortasına değer kaybı dosyası açtırabiliyorsunuz. Onun neticesinde aracınız ne kadar değer kaybettiyse sigorta şirketleri kendi arasında görüşüp size ödemesini yapıyor. İkincisi tanıdık bir avukat ya da tanıdık bir eksper şirketi. Bu yolla TAHKİM’e gittiğinizde, normalde 3 bin TL değer kaybı alacaksanız, 10 bin TL alabilirsiniz. Bu davalar da bir haftalarda sonuçlanıyor” değerlendirmesinde bulundu.

haber: milatgazetesi.com