Yapay zekâ teknolojileri otomotiv sektöründe devrim yaratırken, hukuk hâlâ direksiyonun kimde olduğunu tartışıyor. Otonom araçların trafikte aktif olarak yer almaya başladığı günümüzde, bir kaza anında sorumluluğun kimde olacağı sorusu henüz net bir cevaba kavuşmuş değil. Türkiye’de tam otonom sürüşe ilişkin yönetmelikler yürürlüğe girse de, konuyu özel olarak düzenleyen bir kanun henüz bulunmuyor. Bu durum, özellikle sigorta sektörü, üreticiler ve araç sahipleri açısından büyük bir belirsizlik meydana getiriyor.

MEVZUAT KAZALARDA YETERSİZ

Hukukçular, mevcut mevzuatın yazılım ve algoritmaların yol açtığı kazalarda yetersiz kaldığını, bu nedenle kusursuz sorumluluk ve tehlike sorumluluğu kavramlarının ön plana çıkması gerektiğini vurguluyor. Avukat Merve Erden ve GİAT Genel Başkanı Mustafa Kazım Alpay, otonom araçlarla ilgili yaptıkları değerlendirmelerinde, “mevcut sistemin insan sürücüye göre kurgulandığını, ancak yeni dönemde sorumluluğun üretici, yazılımcı ve hatta altyapı sağlayıcılara kadar genişleyebileceğini” belirtiyor.

Kanun kusur tespiti için yetersiz

“Öncelikle açıklamamızın başında net şekilde söyleyelim; otonom araçlarla ilgili Türkiye’de uygulanan henüz özel bir kanun yok” diyen Avukat Merve Erden, “Mevzuatımızda otonom araçla ilgili tek tanım 14/5/2020 tarihli ve 31127 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Motorlu Araçlar ve Römorkları ile Bunlar İçin Tasarlanan Aksam, Sistem ve Ayrı Teknik Ünitelerin Genel Güvenliği ve Korunmasız Karayolu Kullanıcılarının ve Yolcuların Korunması ile İlgili Tip Onayı Yönetmeliği md. 3/t bendinde yer almaktadır. Ancak tarihi itibariyle yönetmelikte ifade edilen tanım, günümüzdeki otonom araçlar ve nesnelerin birbiriyle haberleşmesi tabirlerini karşılamamaktadır. Karayolları Trafik Kanunu’nun ve Borçlar Kanunu’nun ilgili maddeleri de zarar halinde kusur tespiti için yetersiz kalmaktadır” ifadesini kullandı.

Kanun taslağı üzerinde çalışılıyor

Avukat Erden, “Türkiye’de 2024 yılında Tam Otonom Araçların Otonom Sürüş Sistemine İlişkin Motorlu Araçların Tip Onayı Hakkında Yönetmelik yürürlüğe girmiş durumda; ancak özel olarak bir “kanun tasarısı” yani meclise sunulmuş ve yasalaşma sürecinde olan bir düzenleme metni kamuoyuna açık ve erişilebilir şekilde bulunmamaktadır. Ancak haricen edindiğimiz bilgilere göre Eylül ayı itibariyle bir kanun taslağı üzerinde çalışılmaktadır.  Taslak’a göre amaç, otonom ve tam otonom araçları tanımlamak, kullanıma ilişkin esasları belirlemek ve trafiği ilgilendiren tüm konularda mevcut mevzuata ek önlemler getirmektir. Ayrıca, Taslak ile, Türk Ceza Kanunu ve Karayolları Trafik Kanunu’nda da değişiklikler yapılması öngörülmektedir. Fakat henüz meclise sunulmamış bir tasarı üzerinde konuşmak pek sağlıklı olmayacaktır” diye konuştu.

Otonom araçlar hukuki alanda tartışma konusu

Dolayısıyla genel olarak olarak yapılması gereken değişikliklerden bahsedeceğini belirten Erden, “Otonom araçlar, yapay zekâ ve sensör teknolojilerinin birleşimiyle insan müdahalesine gerek kalmadan hareket edebilen sistemlerdir. Bu özellikleriyle ulaşımda büyük bir devrim yaratırken, hukuki alanda da yeni tartışmalar doğurmaktadır. Özellikle bir kaza durumunda sorumluluğun kimde olacağı konusu belirsizliğini korumaktadır. Türk Borçlar Kanunu’nun kusur sorumluluğu esasına dayalı mevcut yapısı, yazılım veya sistem hatasından kaynaklanan zararlarda yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle otonom araçlar, klasik sürücü-işleten sorumluluğu dışında, kusursuz ve tehlike sorumluluğu ilkeleri çerçevesinde değerlendirilmelidir” açıklamasını yaptı.

Hukuk teknolojinin hızına yetişecek şekilde yapılanmalı

Erden şunları söyledi: “Bu araçların tamamen yapay zekâ kontrolünde çalıştığı durumlarda, meydana gelen zararın teknik bir arızadan mı yoksa algoritmik bir tercihten mi kaynaklandığını ayırt etmek zordur. Yapay zekâ bazen insan hayatını korumak amacıyla daha az zararlı seçeneği tercih edebilir; bu durumda bir “bozukluk” değil, etik bir programlama kararı söz konusudur. Bu nedenle hukuk sistemi, teknolojinin bu özerk yapısına uygun biçimde güncellenmeli; üretici, yazılımcı ve işletenlerin sorumluluğu açık şekilde tanımlanmalıdır. Türk hukukunda yapılacak düzenlemelerle ürün sorumluluğu genişletilmeli, tehlike sorumluluğu ilkesi otonom sistemlere uyarlanmalı ve hukuk, teknolojinin hızına yetişecek biçimde yeniden yapılandırılmalıdır. Bu süreçte benzer düzenlemelerin yapıldığı hukuk sistemleri de fayda sağlayacaktır.”

Sigorta eksperi artık fren izine bakmayacak

Bugün otonom araçların karıştığı kazalarda kimin sorumlu tutulacağı konusunda net bir hukuki çerçeve bulunmadığını söyleyen Girişimci İş İnsanları ve Profesyonel Yöneticiler Topluluğu (GİAT) Genel Başkanı ve Kamu Politikası Uzmanı Mustafa Kazım Alpay, “Bir yazılım hatası nedeniyle meydana gelen kazada sürücüyü suçlamak mümkün değildir. Bu durumda sorumluluk, büyük oranda aracı tasarlayan, üreten veya yazılımı geliştiren taraflarda yoğunlaşacaktır. Dolayısıyla üreticiler, sadece güvenlik testleriyle değil, etik ve hukuki sorumluluk bilinciyle de hareket etmek zorundadır” dedi.

Mevcut sigorta anlayışı değişecek

Bu belirsizliklerin sadece bireyleri değil, sigorta sistemlerini de etkilediğini belirten Alpay, “Gelecekte sigorta şirketleri, klasik sürücü hatalarına göre değil, sistemsel arızalar veya yazılım hatalarına göre poliçe hazırlamak zorunda kalacak. Bu durum, mevcut sigorta anlayışının da değişmesine neden olacak. Yani bir kaza olduğunda sigorta eksperi artık fren izine değil, yazılımın olay anındaki işlem kayıtlarına bakacak. Bu da tamamen yeni bir hukuk ve sigorta ekosisteminin oluşması anlamına geliyor” değerlendirmesinde bulundu.

Haber: Fırat İpek / milat

Teknoloji Blogger
Rıdvan Özdemir

Teknoloji Blogger’ı M. Rıdvan Özdemir, ‘Otonom araçlar, yapay zeka ve bu araçların geleceğiyle ilgili’ konuyu detaylı bir şekilde kaleme aldı.

Aşağıdaki linkten Özdemir’in  yazısının tamamına ulaşabilirsiniz. İyi okumalar.

Yapay Zeka, Otonom Araçlar ve Cezai sorumluluk kimde olacak sorunu

İşte, ‘Otonom Araçlar Kaza Yaparsa Kim Suçlu?’ gibi tüm soruların cevabı:  

Uzman Avukat Murat Keçeciler

Türkiye’nin tek kanallı olduğu 80’li yılların başında doğanlar için “Kara Şimşek” hoş anıların ve eski günlerin canlanmasına yol açacaktır. Cumartesi günleri TRT’de yayınlanan Amerikan yapımı dizide; KITT isimli yapay zeka ile desteklenmiş, otonom bir otomobil ve David Hasselhoff’un canlandırdığı aracın sürücüsü Micheal Knight’ın soluksuz maceralarını konu almaktaydı. KITT ve Micheal maceradan maceraya koşarken, sizlerde o heyecana ekran karşısında ortak olurdunuz. Günümüzde KITT kadar gelişmiş bir versiyonu halen olmasa da kendi kendisine hareket eden Otonom Araçların (OA) karayollarında test sürüşlerinin ötesinde görmeye başlayacağımız günler yaklaşmaktadır. OA teknolojisinde önemli gelişmeler yaşanmaktadır.

10 KAZADAN 9’U İNSAN HATASI

Bu teknolojiyi destekleyenler, OA’lar ile trafik kazalarının sayısında önemli bir azalmanın meydana geleceğini ileri sürmektedir. Gerçekten de günümüzde meydana gelen on trafik kazasının dokuzunun insan hatasından kaynaklı olduğu bildirilmektedir. 2018 yılı içinde Türkiye genelinde meydana gelen 428 bin 74 trafik kazasında 3 bin 373 kişi yaşamını yitirdi, 310 bin 109 kişi de yaralandı.

TEMEL SORUN KARAR SÜREÇLERİ

OA’ların binek araçlardan daha önce toplu taşıma ve nakliye sektöründe kullanıma girmesi beklenmektedir. Maliyetleri düşürecek olması, efektif ve süreklilik arz eden bir sistem ile verimliliğin de OA’larla artması öngörülmektedir. Bu kapsamda Hollanda, Belçika ve Lüksemburg ortak bir çalışma başlatmış durumda. OA’ların kullanılmasında en temel sorunların başında insan kontrolünde olan araçların trafikte varlığı durumunda OA’ların karar süreçlerinin nasıl şekilleneceği etrafında toplanmaktadır. Bu teknolojinin yaygınlaşma süreci içerisinde yollarda OA’lar ile insan kontrolündeki araçların ortaklaşa seyir ettikleri dönemlerin olması kaçınılmazdır.

İNGİLTERE 2018’DE YASA ÇIKARDI

2018 yılında Norveç OA’ların kamuya açık yollarda test edilmesine imkan veren bir dizi yasal değişikliğe gitti. Buna ek olarak Norveç Easy Mile firması ile ortaklaşa 25 pilot noktada OA minibüslerin test kullanımlarına başlamıştır. 19 Temmuz 2018 tarihinde Birleşik Krallık, Otomasyon ve Elektrikli Araçlar yasasını çıkarmıştır. Bu yasa ile Sigorta şirketlerinin, OA’ları sigortalama ve OA devredeyken meydana gelen zararlarında sorumlu olmalarının önü açılmıştır. Birleşik Krallıkta yürürlüğe giren yasaya göre sigortalı tarafından, önemli güvenlik yazılım güncellemelerinin yapılmaması veya poliçe kapsamında yasaklanmış bir yazılım müdahalesi durumunda, sigortacının sorumluluğu ortadan kalkmaktadır. Yazılımın güncel tutulmasından ve üretici tarafından belirtilen dışında bir yazılım kullanılmasından araç sahibi konumunda olan sigortalı sorumlu tutulmuştur.

ABD TESTLERE ONAY VERDİ

OA’lar söz konusu olduğunda, en gelişmiş alt yapı ve yasal çerçeve Hollanda ve Singapur’da bulunmaktadır. Bu iki ülke, bu alanda başat aktör konumundadırlar. ABD’de belli eyaletlerde bu araçların kamuya açık alanlarda test edilmesine onay veren düzenlemeler yapılmıştır. Kaliforniya eyaleti, acil durumlarda OA’ların sürücüsüz olarak, tamamen kendi kendilerini kontrol ederek hareket etmelerine imkan veren düzenlemeyi motorlu taşıtlar yasasında yapmış ve 2018 nisanından bu yana da uygulamaya koymuştur.

OA’ların geliştirilmesinde kamu ve özel sektör işbirliği çok önem kazanmaktadır. OA’ların sağlıklı işlemesi açısından teknik alt yapı ile desteklenmiş yollar önemli bir faktör olmaktadır. Bu açıdan 5G ve benzeri iletişim alt yapısının yaygınlaştığı ülkelerde OA’ların gelişmesi daha kolay olacaktır. OA’ların yaygınlaşması açısından en önemli konulardan bir diğeri de trafik alt yapı verilerinin OA üreticisi veya bu alanda çalışan özel sektör firmaları ile paylaşılmasıdır. Çünkü OA’ların sağlıklı işlemesi ve hataların azalması açısından geniş bir verinin işlemesine imkân verilmesi önemlidir. Bu kapsamda da veri güvenliği düzenlemeleri ile bu alanda çalışan kurumların ihtiyaç duydukları veriyi elde etmeleri arasında bir çatışma alanının çıktığını ifade etmek mümkündür.

DESTEKLEYENLER VE ŞÜPHEYLE YAKLAŞANLAR

Bu teknolojiyi destekleyenler, insan karar alma süreçlerindeki duygusal değişkenliklerin, yapay zekâ karar alma süreçlerinde yer almayacağı, yorgunluk, dikkatsizlik ve sarhoşluk gibi insan karar alma süreçlerinde yaşanan sorunlu konuların bertaraf edileceğini iddia etmektedirler. Teknolojinin getirilerine şüphe ile yaklaşanlar ise ani ve acil durumlarda yapay zekâ karar alma süreçlerinin sağlıklı işlemesi noktasında nasıl emin olunacağını sorgulamaktadırlar. Bu kapsamda havacılık endüstrisinde kullanılan otomatik pilotların hata payının azlığının karayolu taşımacılığı için örnek teşkil etmesinin mümkün olmadığını dile getirmektedirler. Kara yolları, hava yolu taşımacılığından daha farklı olarak, çoklu değişkenin hızlı bir şekilde karar verme sürecine dâhil olduğu bir yapıya sahiptir. Havayolu taşımacılığında beklenmedik olguların olası senaryoya dahil olmaları çok sıklıkla meydana gelmemektedir.

YEKNESAK KURALLAR

OA’ların kullanımında her ülkenin kendi iç mevzuatlarında önemli değişiklikler ve hukuki çerçeveyi belirlemeleri gerekmektedir. Bu anlamda, uluslararası düzlemde yeknesak bir hukuki çerçevenin ortaya çıkacağını öngörmek doğrudur. Otomotiv sektörü, sektör olarak bu yeknesaklaşmayı temin etmesi ile otomobillerin yaygınlaşmasını sağlamışlardır. OA’lar açısından yaşanan en temel tartışma, kaçınılmaz kaza olgusu karşısında OA’nın vereceği kararların ahlaki sorumluluğun çerçevesi nasıl şekillenecektir? Bu sorumluluk kime ait olacaktır? Kaçınılmaz bir kaza durumunda OA kendi yolcularının güvenliği için yayaların güvenliğini riske atacak mıdır?

Bu ve benzeri soruları çoğaltmak çok mümkündür. Tüm yapay zekalı sistemler için özdeş olan bu soruların yapay zekanın gelişimi ile gündemde daha fazla yer edineceği kesindir. Bizim açımızdan OA’lar açısından mevcut trafik kanunlarında yer alan tehlike sorumluluğu ilkeleri geçerli olacaktır. Bu kural uyarınca, OA’ların karıştıkları bir kaza sebebiyle araç malikinin kusursuz sorumluluğu ilkesi devam edecektir. OA’lar için hazırlanacak hukuki mevzuatta, İngiltere örneğinde olduğu gibi OA’lara özgü olarak araç sahibinin sorumluluğunu ortadan kaldıracak, özel kurtuluş beyinelerinin düzenlenmesi de zorunlu olacaktır.

YA ÜRETİM HATASI İSE…

OA sahibi olarak aracın imalatçısı tarafından belirtilen standart donanım ve güvenlik alt yapısına uygun şekilde kullanmanıza rağmen bir kaza meydana geldiğinde, olasılıkların her somut olayda gözden geçirilmesi gerekecektir. Aracın kaza yapmasına, bir üretim hatası sebep vermiş ise bu durumda imalatçı ve satıcının sorumlu tutulması kaçınılmaz olacaktır. Peki kazaya üretim hatası sebep olmamış, yol kusuru ve karşı tarafında bir dahli ve kusuru mevcut değilse, araç sahibi olarak yapay zekanın yaptığı kazadan sorumlu olacak mısınız? Veya olmak ister misiniz? Bu konuda da hukukun genel prensiplerinden olan menfaat sahibinin külfete katlanması ilkesi uyarınca ve genel tehlike sorumluluğu prensibi uyarınca, bir OA kullanan araç sahibinin OA’ların olası risk ve tehlikesini bilerek, bu araçları kullanmasından elde ettiği menfaatlerin sonucu ortaya çıkan külfetlere katlanması gerecektir.

OA’ların trafikte kullanılmasından doğacak hukuki sorumlulukların belirlenmesinde bence en zorlu süreç, bu araçların standart klasik kara taşıtları ile seyrettikleri durumlarda oluşacak kazalardaki sorumlulukların belirlenmesinde kendisini gösterecektir. Öncelikle, tüm sistemin yapay zekâ kontrolünde olduğu bir senaryonun içerisinde kusur dağılımlarını yapay zekanın kendi temel prensipleri uyarınca yapmanız kolaydır. Yapay zekanın karar alma süreçlerinde, karşısında ki insan sürücünün (yapay zekanın karar alma süreçleri dışında gelişen temel parametrelerin dışında kalan ancak trafik kurallarına uygun) aldığı kararlar, yapay zekanın sorumluluğunu ne şekilde etkileyecektir. Çünkü insanlar her zaman ve özellikle kaza ve benzeri acil durumlarda mantıklı kararlar vermemektedir. Tüm bu olasılıkların, yapay zekanın karar alma süreçlerine ilişkin yazılımda düşünülüp düşünülmediği ise çoğu zaman kesin bir şekilde cevabı verilebilecek konular değildir. Bu nedenle de insan sürücülü araçlar ile OA’ların ortak trafikte yer almaları durumunda oluşacak kazaların sorumlularının net ve tartışmasız bir şekilde belirlenmesi çok sorunlu olacaktır.

DÖRT GÖZLE BEKLİYORUM

İlerleyen zaman içerisinde KITT kadar maharetli olmasalar da OA’lar ile seyahat edilmesinin çok uzak olmadığını düşünüyorum. İstanbul gibi yoğun ve yıpratıcı trafiği olan bir kentte araç sürmek zorunda olan bir sürücü olarak, kendi Otonom Aracıma sahip olmayı dört gözle beklediğimi ifade edeyim ☺

Makinelerin icadı, insan gücüne duyulan ihtiyacı azaltırken üretim bantlarında görevlendirilecek insan ihtiyacını artırdı, insanlar bu nedenle fabrikaların bulunduğu bölgelere toplandı ve şehirler büyük ölçüde evrimleşti. Üretimin artması ve yaşamsal ihtiyaçların karşılanması nedeniyle daha önceki nesillerin hiç sahip olamadığı bir değer daha ortaya çıktı: Boş zaman.

Sonraki yıllarda insanlığın hayatını değiştiren teknolojiler genellikle “eskisinin daha iyisi” formundaydı. At arabası otomobile, üretim tezgahları fabrikalara ve oklar da füzelere evrildi. Fonksiyon aynı fakat etki çok daha büyüktü. 30 yıl öncesinde ise insanlık tarihindeki en köklü yeniliklerden biri olan internet hayatımıza girdi.

ADIM ADIM GELİŞTİ

İnternet tüm diğer teknolojik gelişmelerden farklı olarak sadece başlı başına bir yenilik olmayıp, yenilik doğuran ve ekosistem yaratan bir yenilik olarak hayatımızdaki yerini aldı. Adım adım mobil teknolojilerin gelişmesi, sensörler ile nesnelerin akıllanması ve nihayetinde de insanlığın teknoloji anlamında ulaştığı zirve noktası olan yapay zeka teknolojileri…

Yapay zeka kullanımı her ne kadar günümüzde yaygınlık kazanmış olsa da kavramsal çalışmaların Katalan matematikçi, filozof ve bilge Ramon Llull’a kadar tarihte izi takip edilebilir. Ars Magna şeklinde isimlendirilen, kağıttan bir mekanizma ile eşleştirilen kavramların kombinasyonlarından oluşan yeni bir bilgi türünden bahsedilmiştir. Bu da yapay zekanın en temel işlevini ifade ettiğinden kavramsal düzeyde yapay zekanın ilk tanımı olarak kabul edilir.

İnsanlık sonraki yıllarda yapay zekanın kodlarla bilgisayarlarda hayat bulması için 1952 yılını bekleyecekti. Arthur Samuel’in geliştirdiği satranç oyunu bu bekleyişe son verdi. İlk kendi kendine öğrenen bilgisayar programının ardından yapay zeka aşama aşama gelişerek diş fırçasından otomobile, akıllı telefondan iş yazılımlarına ve robotlardan uzay mekiklerine kadar hayatımızın her alanında varlığını hissettirmeye başladı.

KEHANETLER

Yapay zeka ve makinelerin buluşmasının ardından üzerine en fazla kehanet üretilen iki araç öne çıktı. Robotlar ve otonom arabalar. Robotlar hakkında üretilen kehanetlerin neredeyse tamamı karamsar zihinlerin ürünü olarak görülebilir. Robotlar işimizi elimizden alacak ve robotlar akıllanıp insanları köleleri yapacak arasında gidip gelen distopik kurgu alemindeki sis bulutları aralamak isteyenlere Byron Reese’in, Yapay Zeka Çağı kitabını tavsiye ederim.

AYIN KARANLIK YÜZÜ

Otonom araçlarda ise daha fazla insanın arabalara aşina olması nedeniyle olsa gerek, durum biraz daha farklı. Endüstride otonom araçlara yönelik öne sürülen görüşlerin çok büyük bir kısmı olumlu yönde; hayatımızı kolaylaştıracak, o giderken biz çalışabileceğiz, daha az yakıt sarf edecek, daha güvenli sürüş deneyimi sunacak, daha eğlenceli bir seyir yaşatacak gibi onlarca maddeyi alt alta sıralayabiliriz. Otonom araçlara dair beklentiler sadece deneyim odaklı değil. Bu teknolojinin tasarruf anlamında da önemli bir beklentiye karşılık geleceği düşünülüyor. ABD Ulusal Karayolu Trafik Otoritesi, otonom araçların otobanlarda yaygınlaşmasının ardından 2025 yılına kadar 300 milyar ABD doları tasarruf sağlayacağını, çarpışmaları azaltacağını ve güvenli sürüş sağlayabileceğini ön görüyor.

Bu beklentiler de (Global Market Insight verilerine göre) 2019 yılında 1 milyar USD olan sektörün 2026 yılında yaklaşık 12 milyar USD düzeyine çıkmasını sağlayacak.

Fakat bir de Ay’ın karanlık yüzü bulunuyor, belki de otonom araçlarla ilgili en önemli endişe olarak cezai ehliyet ve sorumluluğun kimde olacağı belirsizliği diyebiliriz.

Teknoloji Blogger
Rıdvan Özdemir

 – Araç teknolojisinin gelişmesiyle birlikte veri güvenliği de tartışılmaya başladı. Siz ne düşünüyorsunuz bu konuda?

Daha önceleri kullandığımız telefonlar sadece arama ve mesajlaşma ihtiyacını gideren teknolojik ürünlerdi. Günümüzde kullandığımız telefonlar ise akıllandı, tansiyon ölçüyor, görüntülü görüştürüyor, bize yol tarifi veriyor, ne kadar yürüdüğümüzü söylüyor, yüzümüzü ve parmak izimizi tanıyor… Bu liste daha da uzatılabilir. Yani daha önceleri 8-9 farklı cihazın sağladığı tüm işlevleri artık sadece akıllı telefonlarımız bize sağlıyor ve bu nedenle akıllı telefonlara cep bilgisayarı da diyebiliyoruz.

Aynı şey otomotiv dünyasında da gerçekleşiyor, klasik otomobilin devri kapanırken teknoloji ile yeniden tasarlanmış bir akıllı otomobil dönemi başlıyor. Mekanik aksam ile yol alan otomobiller bizi bir yerden bir başka yere götürmeye yarıyordu, elektronik aksam ile yeniden vücut bulan otomobiller bir yerden bir diğer noktaya gidişi eğlenceli ve konforlu hale getirdi. Bir sonraki aşama ise çok daha fazlasını vaat ediyor. Yüz tanıma, parmak izi tanıma, otonom sürüş, diğer otomobillerle haberleşebilme gibi yeni onlarca özellik otomobilleri de artık sadece otomobil olmaktan çıkarıp yürüyen bilgisayar haline dönüştürüyor.

VERİ DÜNYANIN YENİ DEĞERİ

Yüz tanıma, komut ile işlem yapma, parmak izi tanıma gibi kişisel verileri kullanarak işlem yapmak hepimizin hayatını kolaylaştırıyor ve büyük ölçüde konfor yaratıyor. Fakat tüm bu verilerin saklanıp saklanmadığı, saklanıyorsa nasıl değerlendirildiği ve hangi amaçlarla kullanıldığı sorusu zihinlerde canlılığını koruyor.

Şunu çok net söylemek isterim ki eğer bir yerde bir veri depolanıyorsa o veri mutlaka ve mutlaka birileri tarafından kullanıyordur. Yasal olarak verilerinizi depolamasına izin verdiğiniz kurumlar bu verileri sizden aldıkları yetkilere dayanarak işliyorlar bu konuda bir sorunumuz yok fakat o veriler sadece izin verdiğiniz kurumlar tarafından işlenmediğine de emin olabilirsiniz. Zira veri artık dünyanın yeni değeri, yeni petrolü. Yeni bir ürün tasarlamak, var olan bir ürünü optimize etmek, müşteri deneyimini değerlendirmek, satış kanallarını anlık analiz etmek, müşteri davranışlarını yorumlamak ve müşterileri yeniden segmente etmek gibi onlarca nedenle verilerimiz her an depolanıyor, işleniyor ve paylaşılıyor.

Tüm dünyada kişisel veriler ile ilgili büyük bir hassasiyet oluştu, verilerin korunmasına dair kanun metinleri hazırlanarak yürürlüğe girdi fakat bu kanunlar da ne yazık ki sadece körün gözüne sokar gibi yapılan ihlalleri kapsıyor. Ve büyük veri işlemenin şirketlere sağladığı gelir o kadar yüksek ki bazı durumlarda cezasını ödeyerek emniyet şeridinden giden trafik canavarı gibi davranarak cezasını ödemeye razı olarak verileri kullanabiliyorlar.

İHTİYACI OLAN VERİ İHLALİ YAPIYOR

Verilerimizin izin dışı kullanımı konusu da bir şehir efsanesi veya komple teorisi değil. Hafızamızı tazeleyecek olursak Facebook’taki kullanıcı verilerinin İngiltere’nin AB’den ayrılacağı kader seçimi Brexit’te ve Trump’ın başkan seçildiği ABD seçimlerinde nasıl kullanıldığını da hatırlayacağız. Bu iki vaka veri ihlali konusunda simgeleşmesi ve ihlali sadece özel şirketlerin değil kamu kurumlarının da ihtiyaç duydukları anda yapabileceklerini göstermesi açısından oldukça değerli buluyorum. Eğer konu ilginizi çekiyorsa The Great Hack belgeselini izlemenizi tavsiye ederim.

Yüksek teknolojili araçlar hayatımıza girdiğinde de milyonlarca GB veri biriktirilecek yeni bir bağlantı noktası daha oluşacak ve gerçekten altın değerinde bir büyük veri kaynağı kullanılmak üzere analistlerin hizmetine sunulacak. Son tahlilde altını çizerek belirtmek isterim ki eğer siz bir veri üretiyorsanız o veri mutlaka kullanılacaktır, ne kadar kullanılacağı ise size ve konfor beklentinize bağlı.

VERİ İHLALİ ARAÇ SATIŞINI ETKİLEMEZ

– Otomobiller, bir çoğumuz için yatak odası gibi özel bir alanı ifade ediyor. ‘Kişisel verilerin tehlike altında’ konusu otonom araçların satışlarını etkiler mi?

Önce gerekçe sunulup sonra cevap verilir fakat ben tersten başlayıp cevabı hemen vereyim. Veri ihlali ihtimali araç satışını hiç etkilemeyecektir. Zira tüketicilerin davranış genetiğine baktığımızda bu sonuca rahatlıkla ulaşabiliriz. Örneğin sigara paketlerinin üzerinde yer alan kanser vakalarına ve uzuv kayıplarına dair görseller insanları sigara içmekten alıkoyuyor mu? Bu çok sert oldu derseniz akıllı telefonlarımızdan da örnek verebiliriz. Örneğin çalışmak için hiç ihtiyaç duymadığı verilerimize dahi erişmek isteyen rehber uygulamalarını kullanmaktan vazgeçiyor muyuz? Veya sosyal medyada en mahrem anlarımızı veya bilgilerimizi paylaşmaktan?

Görülüyor ki insanlar kendilerine bir fayda sağlandığında mahremiyetlerinden ve kişisel verilerinden belirli bir ölçüde feragat edebiliyor. Bunun iki nedeni var ilki insanın konfora olan düşkünlüğü, ikincisi ise psikolojide bilinen “üçüncü kişi etkisi” dediğimiz durum. Bu durumda insanlar başkalarını etkileyen kötü bir durumun kendilerini etkilemeyeceğini düşünüyorlar. Bu rehavet hissi de tüm olumsuzlukların sistemlere sızarken en fazla kullandığı kapı diyebilirim.

Kişisel veriler i ve mahremiyet hakkında ortaya atılan oldukça ilginç yaklaşımlar da bulunuyor. Bunlardan biri de yakın gelecekte mahremiyetin yasak olacağı yönünde. Biraz açmak gerekirse, bu yaklaşım eğer bir sistem toplumsal fayda sağlıyorsa bireysel mahremiyetin artık talep edilemeyeceğini işaret ediyor. Bu yaklaşımın en net uygulamalarını da Çin’de görebiliyoruz. Özellikle salgın döneminde kullanılan takip sistemleri kişisel verilerle neler yapılabileceğinin en açık göstergesi. Distopya değil, roman değil, tam olarak gerçek hayat bu!

Çin vatandaşlarını yüz tanıma sistemine kaydediyor ve bu veriler devasa süper bilgisayarlarda saklanıyor. Ülke genelinde kullanılan 200 milyondan fazla kamera ile vatandaşların konumları anlık olarak tespit edilebiliyor. Salgın döneminde bu konu bir adım daha öteye taşınmış, evlere de kamera sistemi kurulmuştu. Bu tip karmaşa dönemleri sıradışı ihlaller konusunda otoriter yaklaşıma sahip ülkelerin ihlallerine meşruiyet zemini yaratması nedeniyle de sıkıntılı geçiyor.

Batı’da ise başka bir yöntem revaçta: Çip taktırma. Özellikle çip teknolojisi konusunda uzmanlaşan İsviçre’de 4 binden fazla kişinin deri altına çip enjekte edildiği biliniyor. Bu çipler pirinç tanesi büyüklüğünde olup güvenlik kısıtlaması olan kapılardan geçmek, bilet almak ve personel takibi için kullanılıyor.

Yakın gelecekte ise bu çiplerin sağlık takibi için kullanılması da planlanıyor. Toplumun belirli bir kesiminin ikna edilmesinin ardından çip taktırmaya sıcak bakmayan vatandaşların da kanunlar marifetiyle çip takmaya zorlanabileceği konuşuluyor. Buna gerekçe olarak da takip edilebilir bir sağlık profili yaratmak olarak ifade edilmiş. Örneğin çip takılı bir kişi herhangi bir hastalığa yakalandığında çipin bilgilendirme yapması ve hastaya müdahale edilebilmesi planlanıyor. Geliştirilen mikroakışkan çiplerle kanserin ve kalp hastalıklarının erken teşhisi de amaçlanıyor.

Salgın hastalıklarla etkin mücadele projeleri kapsamında dile getirilen bu yaklaşımlar size de ütopik geliyorsa şu an kullandığımız ve daha önceleri sadece ALO demeye yarayan akıllı telefonların gelişimini düşünün derim. Teknoloji ve bilim birikimli olarak ilerlediği gibi disiplinler arası ortak çalışma ve bilgi paylaşımı yetkinlikleri de baş döndürücü şekilde ilerlediğinden daha önceleri çözülmesi on yıllar alan bir problem bugünlerde sadece birkaç ayda çözülebiliyor.

Burada temel sorun bu teknolojik ürünlerle insanlığa fayda sağlanmaya çalışılması değil tabi ki, endişe çip takılan insanların hem fiziksel hem de biyolojik olarak izlenebileceği gerçeği.

Fakat bu endişelerin de zamanla ortadan kaybolacağını düşünüyorum, dahası eminim. Zira burada endişe edilen bilgilerin neredeyse tamamını zaten akıllı telefonlar aracılığıyla ilgili şirketlere farkında dahi olmadan sunuyoruz. Farkında olsak da paylaşma iştahımız nedeniyle de bir zaman sonra önemsemiyoruz. Nereye gidip geldiğimizi Google Maps, ne yiyip ne içtiğimizi Instagram, kiminle evli olduğumuzu ve akrabalarımızı Facebook, ne iş yaptığımızı ve iş ağımızı LinkedIn zaten biliyor. Kişisel hayatımızın tamamına da Whatsapp’ın hakim olduğu bilinen bir gerçeklikken otonom araçlara karşı duyulan endişenin sadece alışmakla ilgili olduğunu düşünüyorum.

ARAÇLAR İÇİN 5G ÖNEMLİ

– Bir diğer tartışma konusu: 5G teknolojisi. Otonom araç teknolojisinin gelişmesi 5G’nin yaygınlaşmasına mı bağlı?

Günümüzde kullandığımız araçlar için direksiyon ne kadar önemliyse otonom araçlar için de 5G o kadar önemli bir konumda olacak. Zira otonom araçlar bulundukları konumu bilmek, yakınlarındaki insan veya nesnelerin farkında olmak, yolunu bulmak kısacası yolda olabilmek için çevresinden haberdar olmak zorunda. Çevresiyle haberleşmesini de 5G’nin sunduğu düşük gecikme özelliğiyle sağlayacak. Bunlara ek olarak otonom araçların, yollarında olacağı akıllı şehirlerde yer alan on binlerce sensörle haberleşmesi ve anlık cevaplar üreterek yolda seyir halinde kalabilmesini de 5G sağlayacak. Temel zorunlulukların haricinde araç içi eğlence sistemleri, akıllı otoparklar ve güvenlik uygulamaları için de yine yüksek hızlı, düşük gecikmeye sahip internet bağlantısına ihtiyaç duyan otonom araçların yaygın bir şekilde yollarda olmasının ön şartı 5G teknolojisinin aktif olarak kullanılması diyebiliriz.

Fırat İpek